Europejska debata o pirotechnice: Wnioski z holenderskiego raportu HVLV

Debata na temat ograniczeń i zakazów dotyczących fajerwerków regularnie powraca w wielu krajach Europy. Zwolennicy zakazów argumentują je względami bezpieczeństwa, ochroną zdrowia oraz troską o środowisko. Przeciwnicy wskazują natomiast na wieloletnią tradycję, ogromne znaczenie społeczne oraz ryzyko przeniesienia sprzedaży do szarej strefy. 

Szczególnie interesującym przykładem jest Holandia, gdzie regulacje prawne dotyczące pirotechniki należą do najbardziej restrykcyjnych na całym kontynencie. Fundacja HVLV, zrzeszająca miłośników fajerwerków, przygotowała obszerny raport analizujący skutki dotychczasowej polityki państwa oraz rzeczywisty wpływ fajerwerków na społeczeństwo. Dokument ten pozwala spojrzeć na problem z perspektywy faktów i twardych danych, a nie tylko emocji.

Tradycja zakorzeniona w kulturze

W Holandii odpalanie fajerwerków w noc sylwestrową to element głęboko osadzony w kulturze narodowej. Podobnie jak w Polsce, wielu mieszkańców utożsamia je z radosnym rozpoczęciem nowego roku. Choć władze od lat zaostrzają przepisy, ograniczając sprzedaż i legalne użytkowanie pirotechniki, tradycja wciąż jest niezwykle żywa. 

Obecnie Holendrzy mogą korzystać wyłącznie z wyrobów kategorii F2, i to jedynie w określonym, krótkim czasie: od godziny 18:00 w sylwestra do 2:00 w noworoczny poranek. Produkty kategorii F3 są w całości zakazane, mimo że w innych krajach Unii Europejskiej – w tym w Polsce – są dopuszczone do użytku.

Popularność w liczbach

Raport HVLV wskazuje, że w niedawnym sezonie sylwestrowym legalny rynek fajerwerków w Holandii wygenerował aż 118 milionów euro obrotu. To nie tylko dowód na to, że pirotechnika widowiskowa pozostaje atrakcyjna dla konsumentów, ale także sygnał, że próby administracyjnego ograniczania sprzedaży nie zniechęcają społeczeństwa. 

Dane organizacji VeiligheidNL pokazują jasny obraz holenderskich gospodarstw domowych:

• 25% rodzin regularnie kupuje fajerwerki.

• 45% obywateli – choć sama ich nie nabywa – aktywnie uczestniczy w oglądaniu pokazów sąsiedzkich i rodzinnych.

Łącznie daje to 70% społeczeństwa, czyli około 12 milionów obywateli. To więcej niż liczba osób uczestniczących w obchodach Dnia Króla – jednego z najważniejszych i najbardziej spektakularnych świąt narodowych w tym kraju.

Fajerwerki a bezpieczeństwo

Kwestia bezpieczeństwa stanowi główny argument zwolenników ograniczeń. Jednak dane zebrane przez HVLV i instytucje medyczne wskazują, że liczba obrażeń spowodowanych fajerwerkami systematycznie spada.

W badanych okresach sylwestrowych w całym kraju rejestrowano średnio 1,03 przypadku obrażeń na punkt HAP (jednostka pomocy doraźnej) oraz 0,68 przypadków na oddział ratunkowy (SEH). Najwięcej interwencji tradycyjnie miało miejsce w gęsto zaludnionych regionach, takich jak Rotterdam, Haga czy Amsterdam.

Najważniejszy jest jednak trend długoterminowy: w perspektywie dekady liczba wypadków spadła o blisko 60%. Podczas gdy jeszcze kilkanaście lat temu (w 2014 roku) odnotowywano ponad 5000 incydentów medycznych, w ostatnich latach liczba ta ustabilizowała się na poziomie nieco ponad 2000 przypadków.

Skutki zakazów – gwałtowny rozwój czarnego rynku

Okres pandemii definitywnie udowodnił, że odgórny zakaz nie oznacza rezygnacji z fajerwerków. Wręcz przeciwnie – mimo ostrych restrykcji Holendrzy masowo odpalali sztuczne ognie, a policja miała ogromne trudności z egzekwowaniem przepisów.

Efektem ubocznym zakazów stała się eksplozja czarnego rynku. Do kraju zaczęto masowo sprowadzać fajerwerki z Belgii i Niemiec, w tym całkowicie zakazane w Holandii produkty kategorii F3 oraz potężne petardy hukowe. W raportach bezpieczeństwa odnotowano rekordowe konfiskaty sięgające 107 tysięcy kilogramów nielegalnej pirotechniki w skali roku, co stanowiło potężny, aż 35-procentowy wzrost w stosunku do wcześniejszych lat.

Co istotne, to właśnie takie nielegalne, nieprzemyślane wyroby najczęściej odpowiadają za groźne wypadki. Są one znacznie silniejsze, nieprzebadane pod kątem unijnych procedur bezpieczeństwa i często używane niezgodnie z przeznaczeniem.

Edukacja zamiast ślepych zakazów

Autorzy raportu HVLV mocno podkreślają, że bezwzględne zakazy nie rozwiązują problemu, a wręcz go pogłębiają, spychając konsumentów w strefę nielegalną. Zamiast koncentrować się na penalizacji, znacznie lepszym rozwiązaniem byłaby:

1. Szeroko zakrojona edukacja w zakresie bezpiecznego obchodzenia się z certyfikowaną pirotechniką.

2. Skuteczniejsza kontrola granic, wymierzona w hurtowy napływ nielegalnych produktów o przeznaczeniu profesjonalnym.

Dane jednoznacznie pokazują, że fajerwerki w legalnym obrocie przechodzą rygorystyczne testy jakości i są nieporównywalnie bezpieczniejsze niż wyroby z czarnego rynku. Likwidowanie legalnych źródeł sprzedaży nie zwiększa więc bezpieczeństwa obywateli, a wręcz naraża ich na znacznie większe ryzyko.

Fajerwerki na tle innych zagrożeń

Ciekawym elementem analizy HVLV jest zestawienie fajerwerków z innymi powszechnymi zjawiskami niosącymi ryzyko zdrowotne.

• Co roku w Holandii około 150 tysięcy osób zostaje pogryzionych przez psy, z czego kilkadziesiąt tysięcy wymaga natychmiastowej interwencji lekarskiej.

• Z kolei podczas gwałtownych ataków zimy i fali popularności łyżwiarstwa, w zaledwie kilka tygodni potrafi dojść do ponad 40 tysięcy poważnych kontuzji na lodzie.

Żadne z tych zjawisk nie staje się jednak przedmiotem tak radykalnych, politycznych dyskusji o całkowitym zakazie. Tymczasem fajerwerki, mimo że odpowiadają za ułamek tej liczby urazów i są używane de facto przez jedną noc w roku, są regularnie przedstawiane w debacie publicznej jako fundamentalne zagrożenie.

Podsumowanie raportu

Analizy HVLV jasno pokazują, że holenderskie społeczeństwo kocha fajerwerki, a wieloletnia tradycja okazuje się silniejsza niż kolejne administracyjne obostrzenia. Statystyki medyczne potwierdzają, że ogólna liczba wypadków systematycznie spada, a prawdziwym problemem nie są legalne, certyfikowane produkty F2, lecz niekontrolowany, nielegalny import.

Zamiast stawiać na restrykcje napędzające szarą strefę, znacznie bardziej racjonalne z perspektywy państwa wydaje się inwestowanie w edukację, celowane kampanie informacyjne oraz uszczelnienie rynku przed produktami niebezpiecznymi. Fajerwerki mogą być bezpiecznym i pięknym elementem świętowania Nowego Roku, o ile korzysta się z nich w sposób odpowiedzialny.